Prehistoria Euskal Herrian

Historiaurrearen misterioa ez dugu sekula erabat argituko: ez dago testigantza idatzirik, eta aztarna materialak urriak dira. Horregatik, garai hau aztertzea beti da nekeza eta motela. Hala ere, zibilizazio honen hastapenetan ditugu gure egungo munduaren sustraiak. Lehenengo lanabesak, artearen sorrera, abeltzaintza eta nekazaritzaren asmakuntza, lehen hirien agerpena... Atal honetan ezagutuko dugu nola eman ziren lehenengo pausu hauek euskal lurraldean.

Paleolitoa

Euskal Herrian gizakiaren berri ematen diguten daturik zaharrenak behe-Paleolitokoak dira: K.a. 200.000. urtean gizakia bazegoen eskualde honetan. Baina, oro har, euskal Paleolitoak azterketa sakona egiteko moduko aztarna ugari utzi dizkigu.

  • Behe-Paleolitoa (K.a. 200.000-100.000). Giza hezurrik ez da topatu, soilik harrian landutako tresnak eta hareharri, silex, basalto eta kuartzitazko gauzak, achelense kulturakoak.
  • Erdi-Paleolitoa (K.a. 100.000-35.000). Giza hondakin ugarik erakusten dutenez, denbora-tarte luzeetan haien kokaleku izan ziren. Garai hartako Neandertalak ehiztari-biltzaileak ziren, eta talde txiki eta sakabanatuetan bizi ziren. Haien hildakoak lurperatu egiten zituzten, baita lanabesak egin eta apaingarriak erabili ere.
  • Goi-Paleolitoa (K.a. 35.000-8.500). Cro-magnon gizakia agertu zen. Hauek lanabes landuagoak egiten dituzte eta ehizatzeko erak hobetu (taldeka egiten dute ehizaren plangintza, erasoa eta harrapaketa). Garai hartako giza hondakin gutxi dago, baina labar-artearen erakusgarri garrantzitsuak daude Ekain eta Altxerriko haitzuloetan.

Mesolitoa

Mesolitoa (K.a.10.000-3.500) Paleolitoa eta Neolitoaren arteko aldia da. Garai honetan glaziazioa bukatu zen: izotza urtzearen ondorioz, itsas maila igo egin zen, eta euskal lurraldean eskualde epelei dagozkien landare eta animaliak agertu ziren. Tenperaturaren igoera zela eta, klima hotzera egokituta zeuden hainbat espezie, errinozero iletsua eta mamuta esaterako, desagertu egin ziren. Beste batzuek, elur-oreina kasu, iparraldera joatea lortu zuten. Gizakia Mesolitoan ere harraparia da, baina jarduera gehiago ere badu. Ehizan aritu (oreina, sarrioa, basahuntza, basurdea, orkatza) eta fruituak biltzeaz gain, itsaskiak ere biltzen ditu. Haitzuloetan eta harkaitzen babesean bizitzen jarraitzen du, nahiz eta erdi-mendialdeetan zenbait kokaleku ere aurki daitezkeen, besteak beste Fuente Hoz, La Peña eta Aizpea.Haitzuloen ordez etxebizitzak eta herrixkak erabiltzen hasten dira. Gutxi dira garai honetatik gordetzen diren aztarnategiak, eta nagusitzen direnen artean Ispaster, Marizulo (Urnieta), Arenaza eta Santimamiñe dauzkagu.

Neolitoa

Mesolito bukaeran, ekonomia zein gizartea aldatu egiten dira, eta Neolitoan (K.a.3000. urtea baino lehentxeago) nagusi izango diren teknika berriak azaltzen dira. Bizimodua zeharo aldatzen da: teknologiaren alorrean harri leundua eta zeramika agertzen dira. Bestalde, ekonomiaren alorrean (aldaketa handiena honetan gertatu zen), gizakia bere elikagaiak ekoizten hasten da. Ehiza, fruitu biltzea eta itsaskitan aritzea dute bizibide, baina giza taldeek abeltzaintza (ahuntzak, ardiak, zerriak, behiak...etxekotzen dituzte) eta nekazaritza asmatzen dituzte.

Hirigintzaren hastapenak ere garai horretan gertatzen dira, txabola eta herrixkak eraikitzen hasten baitira. Bilakaera honen erakusgarri ditugu Neolitoko zenbait aztarnategi, hala nola Arenaza, Santimamiñe eta Kobeaga (Bizkaia), Marizulo eta Herriko Barra (Gipuzkoa), Fuente Hoz, Los Husos eta Peña Larga (Araba).

Ikonografia eta hileta erritoak ere aldatzen dira. Neolito bukaerako gizakiek haien senideen gorpuak haitzulo barruko toki aukeratuetan hobiratzen zituzten, baita lehenengo trikuharrietan ere.

Metal-Aroa (Kalkolitoa eta Brontze-Aroa)

Metalurgiaren garapenean hiru aldi bereiz ditzakegu:

  • Kalkolitoa (Eneolitoa edo Kobre Aroa, K.a.2500etik 1800era).
  • Brontze-Aroa (K.a. 1800etik 900era).
  • Burdin Aroa (K.a.900etik aurrera).

Kalkolitoan gizakia kobrea eta urrea lantzen hasten da. Horiekin aizkorak, labanak, gezi-puntak, eztenak, puntzoiak eta eraztunak egiten ditu. Zeramika ezkila-formakoa da. Gizakia, haitzuloak utzita, kanpoan eraikitako txaboletan bizitzen hasten da.

Brontze-Aroan metalurgia-teknikak hobetzen dira. Herrixkak handiagoak dira eta antolatu samarrak. Txabolak elkarren ondoan bildu eta elementu komunak eraikitzen dituzte, harresiak edo putzuak, esaterako. Bilakaera hau Solacueva eta Los Husos (Araba) haitzuloetan ikus dezakegu.

Kalkolitoak eta Brontze-Aroak aztarna ugari utzi dute euskal lurraldean. Garai hartako hondakinak, hileta-tokietatik jatorriak, bi talde zeudela erakusten dute:

  • Piriniar-mendebaldeko arraza edo mendi-kostaldeko taldea, Gipuzkoa eta Bizkaiko mendietan eta kostaldean kokatua.
  • Mediterraneo aldeko arraza segaila (La raza mediterráneo-grácil) edo hegoaldeko taldea, hegoalderaino, Ebro Bailararaino iristen zen eskualdean zegoen taldea.

Baziren urriagoak ziren taldeak ere (paleomorfoak, alpinoideak...), beste etnia baten hondarrak edo beste lurralde batzuetatik etorriak. Burdin Aroak azterketa zehatzagoa eskatzen duenez, aurrerago helduko diogu.

Abeltzaintzaren nagusitasuna

Metal-Aroan, abeltzaintza izango da gizakiaren bizimodu nagusia, eskualde menditsuetan batez ere. Urtaroen joan-etorriak abere taldeak aldika-aldika toki batetik bestera joanarazten ditu, eta, haiekin batera, abeltzainek tarte luzeak zeharkatu behar dituzte. Transhumantzia dela bide, giza kokaleku ezberdinak harremanetan jartzen dira eta, ondorioz, sinesmen eta bizimodu berriak ezagutzen dituzte. Euskal taldeen kultura aberastu egiten da, haien ohiturei osagai berriak eransten baitizkiete. Litekeena da jabetza pribatua duten larre-komunitateen sistema garai hartakoa izatea. Aberatsa hitza abere hitzetik dator. Honek aditzera ematen digu jabetza eta aberastasunaren kontzeptua zein lotuta zeuden.

Megalitoak Euskal Herrian

Bi milurtekoz, Neolito bukaera eta Brontze-Aroaren artean, Euskal Herriko gizakiek beren hildakoak haitzuloetako zoruan lurperatzeari utzi eta trikuharriak eraikitzen hasi ziren. Garai honetan ugari ziren haitzuloetako barne-galerietan ipinitako gorpuen taldeak ere (Kobaederra Bizkaian, Peña Larga Araban, Urtao II Gipuzkoan).

Euskadin 700 trikuharri baino gehiago katalogatu dira, ia lurralde osoan barreiatuak. Hegoaldekoen eta iparraldekoen artean aldeak badira. Iparraldean txikiagoak dira, muinoetan eta isurialdeen banalerroetan aurkitzen dira, eta laukizuzen formako ganberak dituzte. Hegoaldekoak, berriz, handiagoak dira, ganbera poligonalak eta sarrerako korridoreak dituzte. Hauetan aurkitutako hileta arreoa eta ezkila-formako zeramikak ere ugariagoak dira.

Garai honetan, Brontze-Aroaren bukaeran batez ere, harrespila ere aurki dezakegu, errausketarako pentsatutako hilobi-monumentua. Lurrean sartutako harri edo harlauza bertikalak dira, zirkulua osatzen dutenak. Horren diametroa lau eta hamar metro ingurukoa izaten da, eta muinoetan edo mendi gailurretan egoten dira. Hileta ospakizunean hildakoaren hondakinak harrespilaren erdian ipintzen dira (zeramikazko ontzi batean, harlauza txikiz osatutako ganberatxo batean, edo lurpean bertan). Harrespilarekin lotuta eta hauetatik hurbil, iruinarriak edo monolitoak ere ager daitezke. Egiar-en (Oiartzun) kasuan, esaterako, iruinarria harrespilaren barruan azaltzen da.

Burdin Aroa

Burdin Aroa Historiaurretik Antzinako Arora igarotzen den aldia da, K.a. 900. urtean hasita. Garai horretan, eta erromatarrak iritsi arte, euskal lurraldeko biztanleek nekazaritzan eta behi, ardi eta zerrien zaintzan jarduten zuten. Harri eta pezozko etxeez osatutako herrixketan bizi dira, hala nola Peña Forua (Bizkaia), Astroki (Gipuzkoa) edo Peñas de Oro (Araba).

Burdin Aroan, etxeak kale eta etxadietan antolatzen dira, eta herrixka batzuek harresia dute. Zenbait etxe planta laukizuzenekoak dira, estalkia alde batera edo bitara dutela. Etxebizitza zirkularrak ere badira, teilatu konikodunak eta txikiagoak.

Gorpuen errausketa ohikoa da garai horretan. Errautsak zeramikazko kutxetan jartzen dira, eta hauek kutxa-tokietan (nekropolietan) edo harrespilen azpian. Pirinio aldeko mendi-muinoetan, Gipuzkoako ipar-ekialdean eta Bizkaiko mendebaldean, errautsak harri eta lurrezko tumuluetan jartzen ziren, harrespil batek mugatutako lur-sakonune batean. Monumentu horien inguruetan iruinarri asko dago. Iruinarriak monolito soilak dira, harlauza handi bertikal batez osatuak. Brontze-Aroko kulturari badagozkio ere, badirudi harrespilak Burdin Aroan ere erabili zirela eskualde menditsuetan.

Orria posta elektronikoz bidali

< * Bete beharreko alorrak

Eskerrik Asko.
artikuluan arrakastaz bidalita da.

cerrar ventana
Lagun iezaguzu hobetzen! Zure iritzia garrantzitsua da, eta horregatik eskertuko genizuke zure iritziak eta iradokizunak info@hiru.eus helbidera bidaltzea.

* Bete beharreko alorrak
cerrar ventana

 

¿Qué son los iconos de "Compartir"?

 

Todos los iconos apuntan a servicios web externos y ajenos a HIRU.com que facilitan la gestión personal o comunitaria de la información. Estos servicios permiten al usuario, por ejemplo, clasificar , compartir, valorar, comentar o conservar los contenidos que encuentra en Internet.

¿Para qué sirve cada uno?

  • facebook

    Facebook

    Comparte con amigos y otros usuarios fotos, vídeos, noticias y comentarios personales, controlando la privacidad de los mismos.

     
  • eskup

    Eskup

    Conversa sobre los temas que te interesan y que proponen los expertos. Todo ello en 280 caracteres con fotos y vídeos. Lee, pregunta e infórmate.

     
  • delicious

    Twitter

    Contacta y comparte con amigos, familiares y compañeros de trabajo mensajes cortos (tweets) de no más de 140 caracteres.

     
  • tuenti

    Tuenti

    Conéctate, comparte y comunícate con tus amigos, compañeros de trabajo y familia.

     
  • technorati

    Google Buzz

    Comparte tus novedades, fotos y vídeos con tus amigos e inicia conversaciones sobre los temas que te interesan.

     
  • meneame

    Meneame

    Sitio web que se sirve de la inteligencia colectiva para dar a conocer noticias. Los usuarios registrados envían historias que los demás usuarios del sitio pueden votar.

     
 

 

cerrar ventana

Derechos de reproducción de la obra

 

Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailarenak dira hiru.eus webgunearen eta bertan agertzen diren elementu guztien jabetza intelektualaren eskubideak.

Halere, baimenduta dago hezkuntzaren esparruan hiru.eus-eko edukiak erabiltzea, betiere webguneari aipamena egiten bazaio eta Creative Commons CC-BY-NC-SA lizentziaren baldintzapean.
Informazio gehiagorako: pdf dokumentua jaitsi (943,2k).

Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailak bere buruari aitortzen dio, edozein unetan eta aurretiaz ohartarazi gabe, bere webguneko informazioa edota haren konfigurazioa edo itxura aldatzeko eta eguneratzeko ahalmena.

Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailak ez du bermatzen ez dela akatsik egongo webguneko sarbidean, ezta han jasotako edukietan ere. Era berean, ez du ziurtatzen eduki hori behar bezala eguneratuta egongo denik. Dena den, beharrezko ahalegin guztia egingo du akats horiek saihesteko, eta, hala behar izanez gero, ahalik eta azkarren konpontzeko edo eguneratzeko.

Webgunera sartzea eta bertan jasotako informazioaz egiten den erabilera soilik erabiltzailearen erantzukizuna dira. Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailak ez du inolako erantzukizunik izango webgunera sartzeak edo hango informazioa erabiltzeak sor litzakeen ondorio edo kalteen aurrean, bere eskumenen erabilera zehatzetan jarraitu behar dituen legezko xedapenak ezartzearen ondorio diren egintza guztietan izan ezik.

Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailak ez du bere gain hartzen webgunean aipatzen diren kanpoko beste esteka batzuetara konektatzetik edo haietan jasotako edukietatik erator daitekeen inolako erantzukizunik.

Webgune honetan jasotako informazioa baimenik gabe edo oker erabiltzeak eta Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailaren jabego intelektual eta industrialaren eskubideetan sorturiko kalte eta galerek legez dagozkion egintzak erabiltzeko bidea emango diote aipatutako Administrazioari, eta, hala badagokio, erabilera horren ondorio diren erantzukizunak hartuko ditu.

  Pribatutasuna

Interesatuak emandako datuak dagokion prozedura edo egintzan aurreikusitako helburuetarako baino ez dira erabiliko.

Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Saileko Etengabeko Ikaskuntzako Zuzendaritza da datu horiek biltzen dituen fitxategiaren erantzulea, eta haren aurrean egikaritu ahal izango dira sartzeko, zuzentzeko, deuseztatzeko eta aurka egiteko eskubideak. Horretarako, eskura duzu info@hiru.eus helbide elektronikoa.

cerrar ventana