Armagintzaren historia Euskal Herrian

Soraluze XX. mendearen hasieran. Soraluze mendetan zehar armagintzan jardundako herria da.

Historiaurreko armak. Arma zuriak

Euskaldunek aspaldian ekin zioten armagintzari. Jada Historiaurrean arku, gezi eta antzeko armak egiten zituzten; zura, harria eta larrua konbinatuz. Harrizko aizkorak Euskal Herriko hainbat lekutan aurkitu dira: Ulibarri-Ganboa, Arriaga, Urbia, Soraluze edo Eibarren, adibidez.

Kobre- eta Brontze-Aroetan, metal hauen aurkikuntzari esker, aizkorak, lantza-puntak edo mailuak egiten hasi ziren. Ez da garai haietako aztarna handirik aurkitu. Bai, ordea, Burdin Arokoak. Garai hartan, euskaldunak arma arinen zale ziren; ezpatak, adibidez. Euskal Herrian, eurentzat ez ezik erbestekoentzat ere ezpatak eta arma zuriak egin ziren burdinola zaharretan eta baita armadurak ere. Ezpatagintzan Bilbo, Tolosa eta Arrasate nabarmendu ziren, batik bat; armagintzan, berriz, Eugi eta Urizaharra.

Su-armagintza

XIV. eta XV. mendeetatik aurrera, arma zuriak eta su-armak aldi berean egin ziren. Ermuan, adibidez, arkabuzak eta mosketeak egiten zituzten, Elorrion arkabuzak eta lantzak, Bergaran aiztoak eta Durangon armadurak eta arma zuriak. XVI. mendetik aurrera, Soraluze izango da eskopeta, arkabuz eta mosketeen fabrikazioan gunerik garrantzitsuena; XIX. eta XX. mendeetan, aldiz, Eibar.

Armagintzarako behar zuten burdina, Somorrostro-Muskiz, Arrasate, Mutiloa, Zerain eta abarretako meetatik ateratzen zuten eta lantzen girtenak egiteko zura, bertako basoetatik.

Eskuzko armen aurretik artilleria landu zuten. Hasieran, pieza astunak fabrikatzen ziren, (burdinazko kanoiak XIV. eta XV. mendeetan zehar, brontzezkoak ondoren) indar txikiko bolbora erabiltzen zelako, baina, bolbora hobetu ahala, kanoi arinagoak egin zituzten (altzairuzkoak XIX. mendearen erdialdera). Bestalde, XVI. eta XVII. mendeetan, Euskal Herrian harri-balak eta burdinazko bolak lantzen zituzten. Alabaina, artilleriako armagintza ez da asko nabarmendu Euskal Herrian azken bi mendeak arte.

Eskuzko armen artean, balezta oso erabilia izango da XIII. mendetik aurrera, eskopetak eta arkabuzak sortu arte. Eta su-arma horiek hobetzen joan ziren heinean baleztak eta alabardak baztertzen joan ziren, baleztagintzan euskaldunak trebeak izan arren.

balezta

Balezta

XVI. mendean, arma hau zokoratua geratu zen, ez ordea, ezpata. XVI. mendean eskopeta, arkabuz eta mosketeen fabrikazio guneak Elgoibar, Soraluze, Eibar, Ermua, Durango eta Elorrio izango dira.

Hasieran, eskuzko bonbardek bi pertsona behar zituzten, batek apuntatu eta besteak kanoiari metxa ezartzeko. XV. mendean, sistema berri bat asmatu zuten; metxa gakoaren ondoan piztuta zegoen eta pertsonak tiro egin nahi zuenean, gakoa biratu eta metxa kanoian sartzen zen. XVI. mendean, ordea, gurpilezko sistemarekin batera, bonbardak ez zuen behar metxarik, pirita puska bat zuen eta gurpila biratuz txinparta aterata tiro egiten zuen.

Garai honetan ekin zieten pistolak fabrikatzeari. Mende bukaeran zizpa-giltza asmatu zuten; honek suharri pusketa bat zuen eta burdinari kolpe jota ateratzen zuen zizpa. Gipuzkoa eta Bizkaiko arkabuz eta mosketeak zizpa-giltzakoak ziren. "Zizpa" izena ere eman zaio euskaraz.

arkabuza

Arkabuza

XVIII. mendean, euskal armaginek tiro-errepikatzea ezagutzen zuten jada. Eta 1730. urtetik aurrera bolboraren hobetzeak su-armaen kanoiak laburtzea ekarri zuen, armak arinagoak eta erabilgarriagoak bihurtuz.

XIX. mendearen hasiera aldera, sistema berri bat garatu zen eta zizpa-giltzak edo suharriak baztertu ziren. Sistema berri honetan orratz eraunskailuak leherrarazten du karga fulminantea joz.

Armaginen gremioetatik enpresa pribatuetara

Euskal Herriko fabriketan egiten ziren su-arma horiek eta artisau gisa forjatzen eta egiten zituzten armak Deba arroan. Erregeen ordezkariak etorri ohi ziren armak aztertu eta eramatera. Soraluze aukeratu zuten probak egiteko XVI. mendean eta fabrika eraiki zuten. Errege-etxe izenez ezagutuko da fabrika hori.

XVI. mende aldera, gremioek indar handia hartu zuten. Armak probatzeko instalazioak gremioenak ziren; fabrika horietan gremio desberdinetako artisauek lan egiten zuten baina independenteak ziren elkarrengandik. Fabrikazio-arauak zituzten bateratuak, besterik ez.

Nafarroan, Eugin zegoen arma zurien fabrika, Tolosara aldatzea eskatu zuten 1607an, eta Tolosa, Ibarra eta Alegian ezpatak eta baionetak egiten hasi ziren. Nafarroan, Orbaizetan ere arma zuriak eta su-armaren bat edo beste egiten zituen fabrika bat zegoen; XVIII. mende arte pribatua izan zen eta 1882an itxi zuten.

XIX. mende hasieran Soraluzeko Errege-etxea berritu zuten eta 1875 arte iraun zuen. Izan ere, urte hartan gremioen antolakuntza desegin zen eta enpresa pribatuak garatu ziren armagintzan; gaur egun diharduten Eibarko Orbea eta Soraluzeko Euskalduna, esaterako.

Star pistola

Eibarko Star Bonifacio Echeverria, S.A. enpresak egindako pistola erdi-automatikoa

Orria posta elektronikoz bidali

< * Bete beharreko alorrak

Eskerrik Asko.
artikuluan arrakastaz bidalita da.

cerrar ventana
Lagun iezaguzu hobetzen! Zure iritzia garrantzitsua da, eta horregatik eskertuko genizuke zure iritziak eta iradokizunak info@hiru.eus helbidera bidaltzea.

< * Bete beharreko alorrak
cerrar ventana

 

¿Qué son los iconos de "Compartir"?

 

Todos los iconos apuntan a servicios web externos y ajenos a HIRU.com que facilitan la gestión personal o comunitaria de la información. Estos servicios permiten al usuario, por ejemplo, clasificar , compartir, valorar, comentar o conservar los contenidos que encuentra en Internet.

¿Para qué sirve cada uno?

  • facebook

    Facebook

    Comparte con amigos y otros usuarios fotos, vídeos, noticias y comentarios personales, controlando la privacidad de los mismos.

     
  • eskup

    Eskup

    Conversa sobre los temas que te interesan y que proponen los expertos. Todo ello en 280 caracteres con fotos y vídeos. Lee, pregunta e infórmate.

     
  • delicious

    Twitter

    Contacta y comparte con amigos, familiares y compañeros de trabajo mensajes cortos (tweets) de no más de 140 caracteres.

     
  • tuenti

    Tuenti

    Conéctate, comparte y comunícate con tus amigos, compañeros de trabajo y familia.

     
  • technorati

    Google Buzz

    Comparte tus novedades, fotos y vídeos con tus amigos e inicia conversaciones sobre los temas que te interesan.

     
  • meneame

    Meneame

    Sitio web que se sirve de la inteligencia colectiva para dar a conocer noticias. Los usuarios registrados envían historias que los demás usuarios del sitio pueden votar.

     
 

 

cerrar ventana

Derechos de reproducción de la obra

 

Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailarenak dira hiru.eus webgunearen eta bertan agertzen diren elementu guztien jabetza intelektualaren eskubideak.

Halere, baimenduta dago hezkuntzaren esparruan hiru.eus-eko edukiak erabiltzea, betiere webguneari aipamena egiten bazaio eta Creative Commons CC-BY-NC-SA lizentziaren baldintzapean.
Informazio gehiagorako: pdf dokumentua jaitsi (943,2k).

Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailak bere buruari aitortzen dio, edozein unetan eta aurretiaz ohartarazi gabe, bere webguneko informazioa edota haren konfigurazioa edo itxura aldatzeko eta eguneratzeko ahalmena.

Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailak ez du bermatzen ez dela akatsik egongo webguneko sarbidean, ezta han jasotako edukietan ere. Era berean, ez du ziurtatzen eduki hori behar bezala eguneratuta egongo denik. Dena den, beharrezko ahalegin guztia egingo du akats horiek saihesteko, eta, hala behar izanez gero, ahalik eta azkarren konpontzeko edo eguneratzeko.

Webgunera sartzea eta bertan jasotako informazioaz egiten den erabilera soilik erabiltzailearen erantzukizuna dira. Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailak ez du inolako erantzukizunik izango webgunera sartzeak edo hango informazioa erabiltzeak sor litzakeen ondorio edo kalteen aurrean, bere eskumenen erabilera zehatzetan jarraitu behar dituen legezko xedapenak ezartzearen ondorio diren egintza guztietan izan ezik.

Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailak ez du bere gain hartzen webgunean aipatzen diren kanpoko beste esteka batzuetara konektatzetik edo haietan jasotako edukietatik erator daitekeen inolako erantzukizunik.

Webgune honetan jasotako informazioa baimenik gabe edo oker erabiltzeak eta Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailaren jabego intelektual eta industrialaren eskubideetan sorturiko kalte eta galerek legez dagozkion egintzak erabiltzeko bidea emango diote aipatutako Administrazioari, eta, hala badagokio, erabilera horren ondorio diren erantzukizunak hartuko ditu.

  Pribatutasuna

Interesatuak emandako datuak dagokion prozedura edo egintzan aurreikusitako helburuetarako baino ez dira erabiliko.

Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Saileko Etengabeko Ikaskuntzako Zuzendaritza da datu horiek biltzen dituen fitxategiaren erantzulea, eta haren aurrean egikaritu ahal izango dira sartzeko, zuzentzeko, deuseztatzeko eta aurka egiteko eskubideak. Horretarako, eskura duzu info@hiru.eus helbide elektronikoa.

cerrar ventana